Bundan yaklaşık 5 bin yıl nce, Kuzey Afrika ok byk bir dnşm geirdi. Sahra l genişledi; otlaklar, ormanlar ve gller yok oldu. İnsanlar dağlara, vahalara ve Nil vadisine ekilmek zorunda kaldı.

Dağınık nfusun daha verimli fakat daha kk alanlara sıkışmasıyla gıda retimi ve toplumun organize olması iin yeni yollar bulunması gerekiyordu. Ve bir sre sonra dnyanın ilk byk medeniyetlerinden biri tarih sahnesine ıktı: Antik Mısır.

Kuzey Afrikanın nemli dnemden (African Humid Period/AHP) kurak koşullara geişi yakın jeolojik gemişimizdeki en aık iklim kırılma noktası rneği. Ayrıca iklim değişikliğinin toplumları ne kadar hızlı ve derinden etkileyebileceğini gzler nne seren arpıcı bir vaka. Bu nedenle bilim insanları iin zel bir nem taşıyor.

Nature Communications'da yayınlanan yeni araştırma Kuzey Afrika ikliminin kalıcı olarak değişmeden nce iki stabil iklim koşulu arasında gidip geldiğini ortaya koyuyor. Bulgular, iklimin kırılma noktasından nce kuru ve yağışlı arasında dzenli olarak değiştiğini gsteriyor.

Bazı kaynaklarda iklim devrilme noktası olarak da geen iklim kırılma noktasını bir kez aşıldığında dramatik iklim değişikliğine neden olan bir kritik eşik olarak tarif edebiliriz. İklim araştırmacılarına gre iki ana tip kırılma noktası var. Birinci trde, iklim sistemindeki kırılma noktası yavaş ama doğrusal bir gelişim sonucu gerekleşiyor. İkinci tr ise nihai dnşm ncesi nemli ve kurak iklim arasında gidip gelme ile karakterize ediliyor.

Potsdam niversitesinden Prof. Martin Trauth, İki tip kırılma noktası erken uyarı sinyalleri aısından farklılık gsteriyor. Birinci tipin aksine ikinci tipteki dalgalanma yaklaşan kırılma noktasının fark edilmemesine yol aıyor. Gelecekteki olası kritik eşikleri tahmin edebilmek istiyorsak bunları araştırmak ve daha iyi anlamak nemli diyor.

Peki ncesinde bir uyarı alacak mıyız? Bugn iklim bilimcilerin en byk endişelerinden biri bu. Kresel ısınma 1.5 dereceyi geerken, en olası kırılma işaretleri tropikal mercan resiflerinin yok olması, Kuzey Kutbu'ndaki permafrostun hızla zlmesi, Grnland ve Antarktika'daki buzulların erimesi. Bazıları tm bunların (iklim kırılma noktası iin) birer uyarı işareti olduğunu dşnyor. Ancak belirtiler kırılma noktasının trne bağlı olarak değişiyor ve bu nedenle yorumlanması zor.En nemli sorulardan biri ise şu: Dalgalı bir seyir mi izleyecek yoksa başlangıta istikrarlı grnp tek seferde mi değişecek?

Farklı kırılma noktalarının ve hepsinden nemlisi erken uyarı sinyallerinin daha iyi anlaşılması, daha ileri iklim değişikliği araştırmaları ve modellemeleri iin byk nem taşıyor.

620 bin yıllık ekolojik tarih

Trauth ve ekibi bu konuda daha fazla araştırma yapmak iin Etiyopya'nın gneyindeki Chew Bahir havzasına gitti. Bir zamanlar, yani Afrikanın kurak olmadığı dnemlerde burada ok daha byk bir gl vardı ancak gnmzde nemli bir kısmı yok olmuş durumda.

Bilim insanları gl yatağının 280 metre altında (yani neredeyse Eyfel Kulesi'nin boyu kadar derinlikte) sondaj yaptı ve yzlerce tp rnek ıkardı. Gl yatağının altındaki tortu birikintileri iklim kaynaklı değişiklikleri hassas bir şekilde kaydetmişti.

Uluslararası araştırma grubu bu tpleri sırayla bir araya getirerek sediman ekirdeği oluşturdu. Bu ekirdek Doğu Afrika'nın son 620 bin yıllık iklim ve evre tarihini yansıtan kimyasal ve biyolojik bilgiler ieriyor. Araştırma ekibi makalelerinde şyle diyor: Artık Afrika'nın bu dneminin sonunda, iklimin dzenli olarak yoğun kuraklık ve yağış arasında gidip geldiği yaklaşık bin yıl olduğunu biliyoruz. Toplamda, her biri 20 ila 80 yıl sren en az 14 kurak evre gzlemledik. Daha sonra benzer sre ve sıklıkta yedi yağışlı evre yaşandı. Ve en sonunda, yaklaşık 5.500 yıl nce kurak bir iklim hkm srmeye başladı.

İklim dalgalanması

Bu aşırı yağış ve kuraklık arasındaki iniş ıkışlar iklimde bariz bir dalgalanmayı temsil ediyor. Araştırma bu geişlerin bu blgenin karakteristik zelliği olduğunu gsteriyor. Bilim insanları aynı tortu ekirdeğinde yaklaşık 379 bin yıl nce de benzer dalgalanmalar grd. Afrika'nın humid periyodunun sonundaki geişin mkemmel bir kopyası gibi grnyor.

Bu nemli nk bu geiş, insanların evre zerinde bugnk gibi bir etkisi olmadan ok nce gerekleştiği iin doğaldı. Byle bir değişimin doğal olarak gerekleşebileceğini bilmek, hayvancılık ve tarım tekniklerinin Afrika'nın kurak dneme geişini hızlandırmış olabileceği dair iddialara ters dşyor.

Aynı zamanda bu olay blgedeki arkeolojik bulguların neden bu kadar farklı, hatta elişkili olduğunu aıklayabilir. Muhtemelen insanlar kurak evrelerde geri ekildi ve bazıları yağışlı evrelerde geri dnd. En nihayetinde, yani tamamen kurak iklime geişle birlikte insanlar Nil vadisi gibi sulak yerlere ekildi.

Peki bu araştırma neden nemli? Byk bir iklim değişikliğinin habercisi olarak iklim dalgalanmalarının doğrulanması nemli, nk bu erken uyarı sinyallerini anlamamızı sağlayabilir. yle grnyor ki (yağışlı/kurak dngler gibi) son derece değişken iklim koşulları iklim sistemindeki nemli bir değişimin habercisi olabilir. Bu ncllerin şimdiden tespit edilmesi hlihazırda iklim değişiminin etkileriyle mcadele eden savunmasız blgeler iin daha da byk nem taşıyor.